donderdag 19 november 2026

Paul Kingsnorth (1): Some deep old power, rolling through it all

Zaterdag spreekt Paul Kingsnorth op de Nexus Conference in Amsterdam, dat als thema heeft: What Can Cure a Civilization in Crisis? Ik ben al jaren fan van de blogs van Kingsnorth: hij is een scherpe denker die iets op het spoor is dat van groot belang is voor onze tijd en cultuur.

Het eerste hoofdstuk van mijn boek Dansen op toekomstmuziek begint met Kingsnorth, en in het laatste hoofdstuk haak ik aan bij zijn meest recente boek, Against the Machine. Ter gelegenheid van zijn bezoek aan Nederland plaats ik beide gedeelten uit mijn boek als tweeluik op mijn blogspot:

- vandaag over zijn spirituele zoektocht (en hoe dit veel breder resoneert in onze postseculiere cultuur, waarin veel mensen spiritueel op zoek zijn)

- morgen over zijn cultuuranalyse in Against the Machine (en dan kraak ik ook een paar kritische noten).

(foto: Paul Kingsnorth / Nexus)


Paul Kingsnorth (1): Some deep old power, rolling through it all

Na jaren van milieuactivisme dringt tot Paul Kingsnorth het besef door dat klimaatverandering en het massale uitsterven van diersoorten geen ‘problemen’ zijn die ’opgelost’ kunnen worden door politiek, technologie of wetenschap, maar uitingen van een diepe spirituele malaise in de westerse cultuur. Ook in hemzelf knaagt een geestelijke leegte en daarom begint hij een lange existentiële zoektocht.


Paul Kingsnorth (1): Some deep old power, rolling through it all

Na jaren van milieuactivisme dringt tot Paul Kingsnorth het besef door dat klimaatverandering en het massale uitsterven van diersoorten geen ‘problemen’ zijn die ’opgelost’ kunnen worden door politiek, technologie of wetenschap, maar uitingen van een diepe spirituele malaise in de westerse cultuur.[1] Ook in hemzelf knaagt een geestelijke leegte en daarom begint hij een lange existentiële zoektocht. De knip-en-plak-spiritualiteit van dromenvangers, ayahuasca-rituelen en tarotkaarten is hem te oppervlakkig en individualistisch. Hij zoekt iets wat serieuzer is, een robuuste spirituele traditie. Het komt niet in hem op om naar een kerk te gaan. De kerken die hij kent zijn hip en eigentijds maar oppervlakkig, of traditioneel maar irrelevant. Hij proeft er niet de ontzagwekkende grootsheid en de heilige geheimenis die hij wel ervaart als hij in de wildernis is.

 

De boekreligies leken me overduidelijk onzin, maar ik wist dat er iets gaande was wat het menselijk begrip te boven ging. Terwijl ik over de heidevelden trok en in het licht van de ondergaande zomerzon kampeerde bij bergmeren, ervoer ik een diepe, oeroude kracht die overal doorheen bewoog, die alles met elkaar verbond en die vanuit het land in mij stroomde en weer terugvloeide.

Net als de dichter William Wordsworth liet ik me meevoeren door ‘een beweging en een geest die alles aandrijft wat denkt, alles wat gedacht kan worden, en die door alles heen stroomt’. Niets wat door mensenhanden is gemaakt komt ook maar in de buurt van het diepe wonder en het mysterie van de natuur. Ik geloof nog steeds dat dit een vanzelfsprekende waarheid is. Dit was mijn religie. Animisme, pantheïsme, noem het zoals je wilt. Dit was mijn heidense ervaring van genade.[2]

 

Jarenlang wijdt hij zich aan zenmeditatie, maar na verloop van tijd bespeurt hij een verlangen om iets of iemand te aanbidden: het ontzagwekkende en heilige dat hij ervaart in de natuur. Hij vindt dit in wicca, een neopaganistische natuurreligie die zich beroept op oude tradities, en hij treedt toe tot een heksenkring. De riten en natuurlijke levensstijl spreken hem aan en hij ervaart dat de geestelijke machten die worden aangeroepen echt zijn (‘Ik ontdekte dat magie echt is. Het werkt!’[3]).

Dan begint hij dromen te krijgen waarin Jezus aan hem verschijnt en tot hem spreekt. En hij weet: wat ik ten diepste zoek, is een persoonlijke liefde die zichzelf geeft en die vraagt dat ik ook mijzelf geef. Hij heeft meer bijzondere spirituele ervaringen. Zo heeft hij de indruk dat God tot hem spreekt via talloze mensen, onverwacht en aanhoudend. En als hij op een avond naar een belangrijk wiccaritueel moet, is het alsof hij fysiek wordt verhinderd om de tempel binnen te gaan. Enige tijd later heeft hij een epifanische ervaring, waarna hij zich tot zijn verbijstering realiseert dat hij christen is geworden. In januari 2021, op het feest van de Theofanie, laat hij zich dopen in een ijskoude rivier in Ierland en wordt deel van de plaatselijke Roemeens-Orthodoxe Kerk.

 

In de oosterse orthodoxie vond ik de antwoorden waarnaar ik had gezocht – op de plek waar ik ze nooit had verwacht te vinden. Ik ontdekte een christendom dat zijn oude hart had behouden: een geloof met levende heiligen en een ritueel waarin een diepe, ondoorgrondelijke kracht schuilt. Ik vond een geloof dat, anders dan wat ik als kind had gezien in de kerk, niet stoffig en moralistisch was, maar een mystiek pad – een pad dat oud en geworteld was en dat op een wereld wees waarin het goddelijke niet afwezig is, maar juist overal aanwezig, in de bergen en in het water. Het verhaal dat ik duizend keer had gehoord, bleek uiteindelijk een verhaal te zijn dat ik nooit werkelijk had gehoord.[4]

 

Sindsdien doet hij in zijn blog The Abbey of Misrule verslag van zijn ontdekkingstocht in de oosters-orthodoxe en Keltisch-christelijke spiritualiteit en in de ruige natuur van Ierland.[5]

 

Een leven uit verbinding en het verlies van het heilige

Het verhaal van Paul Kingsnorth staat niet op zichzelf. Meer westerse mensen zijn spiritueel op zoek, een zoektocht ingegeven door een gevoel van leegte en ontworteling en een besef van crisis in een onzekere wereld zonder houvast.

We zijn als een kind dat gedachteloos aan een losse draad trekt en met groeiende ontzetting ziet hoe het weefsel van de wereld uiteen begint te vallen, zegt de Grieks-orthodoxe theoloog Elizabeth Theokritoff.[6] Zonder na te denken over de gevolgen zijn we onze planeet gaan uitbuiten, alsof we de natuur zonder consequenties naar onze hand kunnen zetten. Ogenschijnlijk van het ene op het andere moment bleek de regen verzuurd en ons water vervuild. Nu worden we overvallen door klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en dreigende pandemieën. Ondertussen nemen de geopolitieke spanningen in de wereld toe, aangejaagd door de toenemende schaarste aan essentiële hulpbronnen als drinkwater en grondstoffen. De eerste decennia van de 21e eeuw lijken te worden gekenmerkt door instabiliteit en een cluster aan crises.[7] Ons vermogen om invloed te hebben op het geheel van de wereld gaat helaas niet gepaard met het vermogen om de wereld als een geheel te zien, merkt Theokritoff ironisch op. We blijven de bedreigingen voor de planeet en voor ons samenleven hardnekkig benaderen als op zichzelf staande problemen. En veel van die problemen, menen we, zijn vooral een zaak voor anderen.[8]


Niet alleen de manier waarop we samenleven met de natuur, maar ook de manieren waarop we samenleven met elkaar werden ondergeschikt gemaakt aan economische groei. Dit ging ten koste van de sociale verbanden die ons houvast gaven, constateert essayist Bas Heijne: van de dorpsgemeenschap, de plaatselijke kerk en de streek waar we voorheen van generatie op generatie bleven wonen en waar we geworteld waren.[9] In toenemende mate leven we los van elkaar. Op maatschappelijk niveau groeit een gevoel van onbehagen. Er is een toenemende polarisatie tussen bevolkingsgroepen en wantrouwen ten aanzien van instituties als wetenschap, rechtspraak en politiek, wat versterkt wordt door de algoritmen van sociale media, aldus Heijne. Dit maakt samenlevingen vatbaar voor complottheorieën en populistische leiders en het verscherpt de kloof tussen uiteenlopende wereldbeelden.


Het gevoel van vervreemding en fragmentatie grijpt nog dieper in. Psychiater Esther van Fenema constateert dat mensen psychische overbelasting, gevoelens van identiteitsverlies en een groeiende angst om de controle over het eigen leven te verliezen ervaren.[10] ‘We lijden aan eenzaamheid, onzekerheid, somberheid, vertwijfeling en angst’, schrijft Van Fenema. We zijn ‘mensen die zich verlaten voelen, geen houvast ervaren en letterlijk niet meer weten waar ze het zoeken moeten. We gaan gebukt onder de chaos en zijn verward en onthecht’.[11] Het besef van de mondiale ecologische crisis versterkt dit. Veel jongeren en jongvolwassenen vragen zich af of hun inzet voor het milieu en het klimaat nog wel nut heeft. Is er nog wel een hoopvol verhaal voor de aarde? Heeft ons engagement überhaupt nog wel zin? Kunnen we nog een betekenisvolle rol spelen in het verhaal van de aarde?[12] We leven in een ontbonden samenleving, duidt Van Fenema. We zijn niet meer in verbinding met de wereld om ons heen, met elkaar en met onszelf, en we missen een gemeenschappelijk verhaal dat samenbindt en betekenis geeft aan het leven. We moeten het stellen zonder praktijken die uitdrukking geven aan iets hogers en voelen ons leeg en onthecht.[13]


Verlies van het heilige

John Philip Newell, die lange tijd leidinggaf aan de Keltisch-christelijke gemeenschap van Iona Abbey, brengt deze leegte in verband met het verlies van het heilige.[14] De huidige ecologische, politieke, sociale en psychische crises hangen met elkaar samen, meent hij, en de diepere oorzaak is dat we ons besef van het heilige zijn kwijtgeraakt. We zijn de aarde, maar ook elkaar, gaan behandelen als minder dan heilig:

 

De crises waarin we ons vandaag bevinden – ecologisch, politiek en maatschappelijk – komen voort uit het feit dat we de aarde en elkaar behandelen alsof ze niet heilig zijn. Al deze kritieke kwesties hangen met elkaar samen. Zoals we de aarde hebben geschaad, hebben we ook het vrouwelijke onteerd en de ‘ander’ denigrerend behandeld – of die ander nu een andere natie is, een ander geloof, een andere huidskleur of een andere seksuele oriëntatie.[15]

 

Daarmee zijn we uit verbinding geraakt met de natuur en met elkaar, maar ook met onszelf en met onze diepste intuïties.

 

We zijn niet langer afgestemd op de diepste waarheden in onszelf. Hoe kunnen we opnieuw ontvankelijk worden voor het heilige in alles wat leeft – ook in onszelf?[16]

 

Ook Paul Kingsnorth noemt het verlies van het heilige als diepere oorzaak voor het cluster aan crises. In het Westen hebben we de wereld ‘onttoverd’, zegt hij, we hebben de werkelijkheid om ons heen ontdaan van Gods aanwezigheid en van het wonder. Onze rebellie tegen God werd een rebellie tegen alles wat ons samenhang en houvast gaf: onze wortels, onze cultuur, onze lokale gemeenschappen, onze gezinnen, de natuur waarvan we deel zijn en het ritme van de seizoenen.[17] We zijn existentieel uit verbinding geraakt. ‘Voor herstel van onze relatie met de levende wereld is hernieuwd besef nodig van het heilige,’ zegt hij in een interview. ‘Wat ons te doen staat, is de wereld her-sacraliseren. Eerst moet je zelf geheiligd zijn.’[18]


Overgenomen uit: Ronald Westerbeek, Dansen op toekomstmuziek. Verkenning van een hoopvolle ecologische spiritualiteit (Utrecht: KokBoekencentrum, 2026), hoofdstuk 1.



[2] Kingsnorth, ‘The Cross and the Machine’, 38 (mijn vertaling).

[3] Kingsnorth, ‘The Cross and the Machine’, 39 (mijn vertaling).

[4] Kingsnorth, ‘The Cross and the Machine’, 41 (mijn vertaling).

[5] Https://paulkingsnorth.substack.com/. Zie ook: Paul Kingsnorth, ‘A Wild Christianity’, First Things 331 (2023), 1-10.

[6] Elizabeth Theokritoff, Living in God’s Creation. Orthodox Perspectives on Ecology (New York: St. Vladimir’s Seminary Press, 2009), 18.

[7] UNDP, Uncertain Times, Unsettled Lives. Shaping our Future in a Transforming World, Human Development Report 2021-22 (New York: UNDP, 2022).

[8] Theokritoff, Living in God’s Creation, 18-19.

[9] Bas Heijne, Onbehagen (Amsterdam: Prometheus, 2020, 13e herziene uitgave); Heijne, Leugen & waarheid. In gesprek over de grote kwesties van onze tijd (Amsterdam: Prometheus, 2021).

[10] Esther van Fenema, Het verlaten individu. Waarom voelen we ons zo leeg? (Amsterdam: Prometheus, 2022).

[11] Van Fenema, Het verlaten individu, 7.

[12] Treffend verwoord door Lysanne van de Kamp, Scheppings(t)rouw. Een zoektocht naar doorleefde hoop (Amsterdam: Buijten & Schipperheijn, 2024). Zie ook: David Wallace-Wells, The Uninhabitable Earth (New York: Duggan Books, 2019).

[13] Van Fenema, Het verlaten individu, 273. Jan Martijn Abrahamse geeft een rake schets in zijn lectorale rede, waarin hij ook Van Fenema aanhaalt (CHE, 14 juni 2024), uitgegeven als Verlangen naar het heilige. Herontdekken wat we verloren hebben (Utrecht: KokBoekencentrum, 2024).

[14] John Philip Newell, Sacred Heart, Sacred Soul. A Celtic Guide to Listening to Our Souls and Saving the World (Londen: William Collins, 2021).

[15] Newell, Sacred Heart, Sacred Soul, 2 (mijn vertaling).

[16] Newell, Sacred Heart, Sacred Soul, 2 (mijn vertaling).

[17] Kingsnorth, ‘The Cross and the Machine’. Ook: Kingsnorth, ‘A Short History of Loss’, in Confessions of a Recovering Environmentalist (Londen: Faber & Faber, 2017), 51-57.

[18] Hilbrand Rozema, ‘Paul Kingsnorth – “Door onze god-loosheid ontstonden de grootste tirannieën én de klimaatcrisis”: Oosterse orthodoxie als levensbron’, Wapenveld 73:6 (2023), 4-8. Zie ook: Kingsnorth, Against the Machine. On the Unmaking of Humanity (Londen: Particular Books, 2025). Vertaald als: Tegen de Machine. Een zoektocht naar menselijkheid in een tijdperk van technologie (Utrecht: KokBoekencentrum, 2026).


Geen opmerkingen:

Een reactie posten

Opmerking: Alleen leden van deze blog kunnen een reactie posten.