Het eerste hoofdstuk van mijn boek Dansen op toekomstmuziek begint met Kingsnorth, en in het laatste hoofdstuk haak ik aan bij zijn meest recente boek, Against the Machine. Ter gelegenheid van zijn bezoek aan Nederland plaats ik beide gedeelten uit mijn boek als tweeluik op mijn blogspot:
- vandaag over zijn spirituele zoektocht (en hoe dit veel breder resoneert in onze postseculiere cultuur, waarin veel mensen spiritueel op zoek zijn)
- morgen over zijn cultuuranalyse in Against the Machine (en dan kraak ik ook een paar kritische noten).
(foto: Paul Kingsnorth / Nexus)
Paul Kingsnorth (1): Some deep old power, rolling through it all
Na jaren van milieuactivisme dringt tot Paul Kingsnorth het besef door dat klimaatverandering en het massale uitsterven van diersoorten geen ‘problemen’ zijn die ’opgelost’ kunnen worden door politiek, technologie of wetenschap, maar uitingen van een diepe spirituele malaise in de westerse cultuur. Ook in hemzelf knaagt een geestelijke leegte en daarom begint hij een lange existentiële zoektocht.
Paul Kingsnorth (1): Some deep old power, rolling through it all
Na jaren van milieuactivisme dringt tot Paul Kingsnorth het besef door dat klimaatverandering en het massale uitsterven van diersoorten geen ‘problemen’ zijn die ’opgelost’ kunnen worden door politiek, technologie of wetenschap, maar uitingen van een diepe spirituele malaise in de westerse cultuur.[1] Ook in hemzelf knaagt een geestelijke leegte en daarom begint hij een lange existentiële zoektocht. De knip-en-plak-spiritualiteit van dromenvangers, ayahuasca-rituelen en tarotkaarten is hem te oppervlakkig en individualistisch. Hij zoekt iets wat serieuzer is, een robuuste spirituele traditie. Het komt niet in hem op om naar een kerk te gaan. De kerken die hij kent zijn hip en eigentijds maar oppervlakkig, of traditioneel maar irrelevant. Hij proeft er niet de ontzagwekkende grootsheid en de heilige geheimenis die hij wel ervaart als hij in de wildernis is.
De boekreligies leken me overduidelijk onzin,
maar ik wist dat er iets gaande was wat het menselijk begrip te boven ging.
Terwijl ik over de heidevelden trok en in het licht van de ondergaande zomerzon
kampeerde bij bergmeren, ervoer ik een diepe, oeroude kracht die overal
doorheen bewoog, die alles met elkaar verbond en die vanuit het land in mij
stroomde en weer terugvloeide.
Net als de dichter William Wordsworth liet ik
me meevoeren door ‘een beweging en een geest die alles aandrijft wat
denkt, alles wat gedacht kan worden, en die door alles heen stroomt’. Niets wat
door mensenhanden is gemaakt komt ook maar in de buurt van het diepe wonder en
het mysterie van de natuur. Ik geloof nog steeds dat dit een vanzelfsprekende
waarheid is. Dit was mijn religie. Animisme, pantheïsme, noem het zoals je
wilt. Dit was mijn heidense ervaring van genade.[2]
Jarenlang wijdt hij zich aan zenmeditatie, maar na verloop van tijd bespeurt hij een verlangen om iets of iemand te aanbidden: het ontzagwekkende en heilige dat hij ervaart in de natuur. Hij vindt dit in wicca, een neopaganistische natuurreligie die zich beroept op oude tradities, en hij treedt toe tot een heksenkring. De riten en natuurlijke levensstijl spreken hem aan en hij ervaart dat de geestelijke machten die worden aangeroepen echt zijn (‘Ik ontdekte dat magie echt is. Het werkt!’[3]).
Dan
begint hij dromen te krijgen waarin Jezus aan hem verschijnt en tot hem
spreekt. En hij weet: wat ik ten diepste zoek, is een persoonlijke liefde die
zichzelf geeft en die vraagt dat ik ook mijzelf geef. Hij heeft meer bijzondere
spirituele ervaringen. Zo heeft hij de indruk dat God tot hem spreekt via
talloze mensen, onverwacht en aanhoudend. En als hij op een avond naar een
belangrijk wiccaritueel moet, is het alsof hij fysiek wordt verhinderd om de
tempel binnen te gaan. Enige tijd later heeft hij een epifanische ervaring,
waarna hij zich tot zijn verbijstering realiseert dat hij christen is geworden.
In januari 2021, op het feest van de Theofanie, laat hij zich dopen in een
ijskoude rivier in Ierland en wordt deel van de plaatselijke Roemeens-Orthodoxe
Kerk.
In de oosterse orthodoxie vond ik de
antwoorden waarnaar ik had gezocht – op de plek waar ik ze nooit had verwacht
te vinden. Ik ontdekte een christendom dat zijn oude hart had behouden: een
geloof met levende heiligen en een ritueel waarin een diepe, ondoorgrondelijke
kracht schuilt. Ik vond een geloof dat, anders dan wat ik als kind had gezien
in de kerk, niet stoffig en moralistisch was, maar een mystiek pad – een pad dat
oud en geworteld was en dat op een wereld wees waarin het goddelijke niet
afwezig is, maar juist overal aanwezig, in de bergen en in het water. Het
verhaal dat ik duizend keer had gehoord, bleek uiteindelijk een verhaal te zijn
dat ik nooit werkelijk had gehoord.[4]
Sindsdien
doet hij in zijn blog The Abbey of Misrule verslag van zijn
ontdekkingstocht in de oosters-orthodoxe en Keltisch-christelijke
spiritualiteit en in de ruige natuur van Ierland.[5]
Een leven uit verbinding en het
verlies van het heilige
Het verhaal van Paul Kingsnorth staat niet op zichzelf. Meer westerse mensen zijn spiritueel op zoek, een zoektocht ingegeven door een gevoel van leegte en ontworteling en een besef van crisis in een onzekere wereld zonder houvast.
We
zijn als een kind dat gedachteloos aan een losse draad trekt en met groeiende
ontzetting ziet hoe het weefsel van de wereld uiteen begint te vallen, zegt de
Grieks-orthodoxe theoloog Elizabeth Theokritoff.[6]
Zonder na te denken over de gevolgen zijn we onze planeet gaan uitbuiten, alsof
we de natuur zonder consequenties naar onze hand kunnen zetten. Ogenschijnlijk
van het ene op het andere moment bleek de regen verzuurd en ons water vervuild.
Nu worden we overvallen door klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en
dreigende pandemieën. Ondertussen nemen de geopolitieke spanningen in de wereld
toe, aangejaagd door de toenemende schaarste aan essentiële hulpbronnen als
drinkwater en grondstoffen. De eerste decennia van de 21e eeuw
lijken te worden gekenmerkt door instabiliteit en een cluster aan crises.[7]
Ons vermogen om invloed te hebben op het geheel van de wereld gaat helaas niet
gepaard met het vermogen om de wereld als een geheel te zien, merkt Theokritoff
ironisch op. We blijven de bedreigingen voor de planeet en voor ons samenleven
hardnekkig benaderen als op zichzelf staande problemen. En veel van die
problemen, menen we, zijn vooral een zaak voor anderen.[8]
Niet
alleen de manier waarop we samenleven met de natuur, maar ook de manieren
waarop we samenleven met elkaar werden ondergeschikt gemaakt aan economische
groei. Dit ging ten koste van de sociale verbanden die ons houvast gaven,
constateert essayist Bas Heijne: van de dorpsgemeenschap, de plaatselijke kerk
en de streek waar we voorheen van generatie op generatie bleven wonen en waar
we geworteld waren.[9]
In toenemende mate leven we los van elkaar. Op maatschappelijk niveau groeit
een gevoel van onbehagen. Er is een toenemende polarisatie tussen
bevolkingsgroepen en wantrouwen ten aanzien van instituties als wetenschap,
rechtspraak en politiek, wat versterkt wordt door de algoritmen van sociale
media, aldus Heijne. Dit maakt samenlevingen vatbaar voor complottheorieën en
populistische leiders en het verscherpt de kloof tussen uiteenlopende
wereldbeelden.
Het
gevoel van vervreemding en fragmentatie grijpt nog dieper in. Psychiater Esther
van Fenema constateert dat mensen psychische overbelasting, gevoelens van
identiteitsverlies en een groeiende angst om de controle over het eigen leven
te verliezen ervaren.[10]
‘We lijden aan eenzaamheid, onzekerheid, somberheid, vertwijfeling en angst’,
schrijft Van Fenema. We zijn ‘mensen die zich verlaten voelen, geen houvast
ervaren en letterlijk niet meer weten waar ze het zoeken moeten. We gaan gebukt
onder de chaos en zijn verward en onthecht’.[11]
Het besef van de mondiale ecologische crisis versterkt dit. Veel jongeren
en jongvolwassenen vragen zich af of hun inzet voor het milieu en het klimaat
nog wel nut heeft. Is er nog wel een hoopvol verhaal voor de aarde? Heeft ons
engagement überhaupt nog wel zin? Kunnen we nog een betekenisvolle rol spelen
in het verhaal van de aarde?[12]
We leven in een ontbonden samenleving, duidt Van Fenema. We zijn niet meer in verbinding
met de wereld om ons heen, met elkaar en met onszelf, en we missen een
gemeenschappelijk verhaal dat samenbindt en betekenis geeft aan het leven. We
moeten het stellen zonder praktijken die uitdrukking geven aan iets hogers en
voelen ons leeg en onthecht.[13]
Verlies van het heilige
John
Philip Newell, die lange tijd leidinggaf aan de Keltisch-christelijke
gemeenschap van Iona Abbey, brengt deze leegte in verband met het verlies van
het heilige.[14] De
huidige ecologische, politieke, sociale en psychische crises hangen met elkaar
samen, meent hij, en de diepere oorzaak is dat we ons besef van het heilige
zijn kwijtgeraakt. We zijn de aarde, maar ook elkaar, gaan behandelen als
minder dan heilig:
De crises waarin we ons vandaag bevinden –
ecologisch, politiek en maatschappelijk – komen voort uit het feit dat we de
aarde en elkaar behandelen alsof ze niet heilig zijn. Al deze kritieke kwesties
hangen met elkaar samen. Zoals we de aarde hebben geschaad, hebben we ook het
vrouwelijke onteerd en de ‘ander’ denigrerend behandeld – of die ander nu een
andere natie is, een ander geloof, een andere huidskleur of een andere seksuele
oriëntatie.[15]
Daarmee
zijn we uit verbinding geraakt met de natuur en met elkaar, maar ook met
onszelf en met onze diepste intuïties.
We
zijn niet langer afgestemd op de diepste waarheden in onszelf. Hoe kunnen we
opnieuw ontvankelijk worden voor het heilige in alles wat leeft – ook in onszelf?[16]
Ook Paul Kingsnorth noemt het
verlies van het heilige als diepere oorzaak voor het cluster aan crises. In het
Westen hebben we de wereld ‘onttoverd’, zegt hij, we hebben de werkelijkheid om
ons heen ontdaan van Gods aanwezigheid en van het wonder. Onze rebellie tegen
God werd een rebellie tegen alles wat ons samenhang en houvast gaf: onze
wortels, onze cultuur, onze lokale gemeenschappen, onze gezinnen, de natuur
waarvan we deel zijn en het ritme van de seizoenen.[17] We zijn existentieel uit
verbinding geraakt. ‘Voor herstel van onze relatie met de levende wereld is
hernieuwd besef nodig van het heilige,’ zegt hij in een interview. ‘Wat ons te
doen staat, is de wereld her-sacraliseren. Eerst moet je zelf geheiligd
zijn.’[18]
[2] Kingsnorth, ‘The Cross and
the Machine’, 38 (mijn vertaling).
[3] Kingsnorth, ‘The Cross and
the Machine’, 39 (mijn vertaling).
[4] Kingsnorth, ‘The Cross and
the Machine’, 41 (mijn vertaling).
[5] Https://paulkingsnorth.substack.com/. Zie ook: Paul Kingsnorth, ‘A Wild Christianity’,
First Things 331 (2023), 1-10.
[6] Elizabeth Theokritoff, Living in
God’s Creation. Orthodox Perspectives on Ecology (New York: St. Vladimir’s
Seminary Press, 2009), 18.
[7] UNDP, Uncertain Times, Unsettled Lives. Shaping our Future in a
Transforming World, Human Development Report 2021-22 (New York: UNDP, 2022).
[8] Theokritoff, Living in
God’s Creation, 18-19.
[9] Bas
Heijne, Onbehagen (Amsterdam: Prometheus, 2020, 13e herziene
uitgave); Heijne, Leugen & waarheid. In gesprek over de grote kwesties
van onze tijd (Amsterdam: Prometheus, 2021).
[10] Esther
van Fenema, Het verlaten individu. Waarom voelen we ons zo leeg? (Amsterdam:
Prometheus, 2022).
[11] Van
Fenema, Het verlaten individu, 7.
[12]
Treffend verwoord door Lysanne van de Kamp, Scheppings(t)rouw. Een zoektocht
naar doorleefde hoop (Amsterdam: Buijten & Schipperheijn, 2024). Zie
ook: David Wallace-Wells, The Uninhabitable Earth (New York: Duggan
Books, 2019).
[13] Van
Fenema, Het verlaten individu, 273. Jan Martijn Abrahamse geeft een rake
schets in zijn lectorale rede, waarin hij ook Van Fenema aanhaalt (CHE, 14 juni
2024), uitgegeven als Verlangen naar het heilige. Herontdekken wat we
verloren hebben (Utrecht: KokBoekencentrum, 2024).
[14] John
Philip Newell, Sacred Heart, Sacred Soul. A Celtic Guide to Listening to Our Souls and
Saving the World
(Londen: William Collins, 2021).
[15] Newell, Sacred Heart, Sacred
Soul, 2 (mijn vertaling).
[16] Newell, Sacred Heart, Sacred
Soul, 2 (mijn vertaling).
[17] Kingsnorth, ‘The Cross and the
Machine’. Ook: Kingsnorth, ‘A Short History of Loss’, in Confessions of a
Recovering Environmentalist (Londen: Faber & Faber, 2017), 51-57.
[18]
Hilbrand Rozema, ‘Paul Kingsnorth – “Door onze god-loosheid ontstonden de
grootste tirannieën én de klimaatcrisis”: Oosterse orthodoxie als levensbron’, Wapenveld
73:6 (2023), 4-8. Zie ook:
Kingsnorth, Against the Machine. On the Unmaking of Humanity (Londen: Particular Books, 2025). Vertaald
als: Tegen de Machine. Een zoektocht naar menselijkheid in een tijdperk van
technologie (Utrecht: KokBoekencentrum, 2026).

Geen opmerkingen:
Een reactie posten
Opmerking: Alleen leden van deze blog kunnen een reactie posten.