Uit het scriptorium: Op zoek naar de inheemse persoon in onszelf

Terwijl mijn ogen langzaam wennen aan het halfduister, zie ik dat ik met mijn blote voeten niet in de modder sta, maar in het dikke bloed van het zwijn dat naast me aan een paal hangt. De lucht in het langhuis is rokerig en kruidig. In het midden zitten twaalf sikerei, sjamanen vanuit andere nederzettingen op het eiland, die bijeen zijn voor het inwijdingsritueel van een nieuwe sikerei, dat meerdere dagen zal duren.

Een bevriende dorpeling heeft me uitgenodigd – “jij begrijpt de geestenwereld”, had hij gezegd.

Ik schreef een blog naar aanleiding van De spoorzoeker. De plaats van de mens in het ecosysteem van journalist Janneke Juffermans. Kunnen we onze inheemse wortels hervinden?

Op een van die dagen op Pulau Siberut gaan we op zwijnenjacht. Dat wil zeggen, de mannen snellen op
hun blote voeten feilloos over de spekgladde boomstammen die in de modder van de dichte jungle liggen, in hun lendendoek van boombast en met een boog in de hand, en ik glij onbeholpen achter ze aan op mijn bergschoenen, omdat ik niet genoeg eelt heb. Zodra het eerste zwijn is getroffen met een gifpijl en omvalt, knielen de jagers respectvol bij haar neer. Ze prevelen zachtjes en vragen het dier om vergeving. Dan begint iemand te zingen, terwijl anderen uitnodigende gebaren maken, om de ziel van het dier te begeleiden naar een nieuwe woonplaats in de boomtoppen.

Het is inmiddels dertig jaar geleden dat ik op Pulau Siberut verbleef, een eiland voor de kust van Sumatra, maar die ervaring is vormend geweest. De Mentawai bij wie ik te gast mocht zijn leefden in nauwe verbondenheid met de bomen, de planten, de dieren, vanuit een diep besef dat al het leven samenhangt en bezield is. Als jagers en verzamelaars leefden ze in balans met de ecologie waarvan ze deel uitmaakten, in wederkerige relaties: je neemt niet meer dan je nodig hebt en je geeft altijd iets terug, zodat de gemeenschap ongeschonden blijft. Dezelfde wijsheid leerde ik later kennen bij Maasai en Samburu in Oost-Afrika, en in andere vormen ook in India, in mooie ontmoetingen met priesters en saddhu’s. We leven in een spirituele ecologie.

De spoorzoeker

Ik moest hieraan terugdenken toen ik afgelopen weekend De spoorzoeker las, het boek van journalist Janneke Juffermans, over de plaats van de mens in het ecosysteem. Vanuit onbehagen over haar leven in onze consumptiemaatschappij in tijden van ecologische crisis, gaat ze te rade bij inheemse volkeren: wat kunnen we leren van mensen die anders met de natuur samenleven? Het brengt haar bij de Hadzabe, jager-verzamelaars in Tanzania, bij sjamanen in de regenwouden van Suriname en bij de Sámi in Noord-Zweden. Gaandeweg is ze ook steeds in gesprek met onderzoekers en wetenschappers die in uiteenlopende culturele en ecologische contexten werken, terwijl het bovenal een heel persoonlijk en eerlijk relaas blijft. “Veel mensen weten niet meer wat ze nodig hebben,” zegt de Zuid-Afrikaanse Ashton tegen haar, die als projectleider met inheemse groepen werkt. Wat hebben we dan nodig? “Verbinding. En een levensdoel. En de mogelijkheid om te bidden en rituelen uit te voeren in de natuur. Om een spirituele verbinding met het land te voelen en dat te eren.”

Ooit was dat vanzelfsprekend voor inheemse volkeren – en ook voor onszelf, zou ik zeggen, in de tijd dat we leefden als een inheemse soort in de gemeenschap van inheemse soorten in het landschap waar we leefden: in evenwicht met de natuur waarvan we deel waren. Het begon ons te ontglippen toen we onszelf buiten en boven de natuur gingen plaatsen, en raakten het kwijt toen we de natuur ‘onttoverden’ en ontheiligden, spiritualiteit was immers maar bijgeloof...

Maar, zegt iemand in het boek van Janneke, “we hebben allemaal een inheems persoon in ons.” Kunnen we die terugvinden?

Wat zijn onze eigen inheemse wortels?

Op zoek naar onze eigen inheemse wortels reist Janneke ook af naar Ierland, om er iets te proeven van de Keltische spiritualiteit van West-Europa – zijn hier nog sporen van spirituele verbondenheid met de aarde en de natuur? Die eerste kennismaking levert haar niet veel op, maar hier kunnen we dieper gaan en verder reiken: Keltische spiritualiteit is volop levend en heeft veel te bieden. Afgelopen voorjaar trok ik bij wijze van peregrinatio langs de ruige westkust van Schotland, langs heilige grotten en bronnen, om uiteindelijk Palmpasen door te brengen in de Abdij van Iona, het eiland van druïden en heiligen. Overmorgen reis ik af naar Northumbria en Lindisfarne, ofwel “Holy Island”, waar de Keltische spiritualiteit diep wortelt en nog krachtig aanwezig is – misschien wel het meest in de rotsen en de wind, in de regen en de getijden.

Kortom, het boek van Janneke roept veel herkenning op en prikkelt ook om verder te gaan op dit spoor: op zoek naar onze inheemse wortels en herverbinding met onszelf, met elkaar, met de natuur en met de aarde – en met de heilige aanwezigheid die we in dit alles vermoeden.

N.a.v. Janneke Juffermans, De spoorzoeker. De plaats van de mens in het ecosysteem (Amsterdam: Uitgeverij Volt, 2026).